Reklamı Kapat
45 Günde Çelik Villa

İstanbul’un Kapıları, Semt İsimlerinde Yaşıyor

Editör: SerMimar.Net Tarih: 8 - Mart - 2010
İstanbul’un Kapıları, Semt İsimlerinde Yaşıyor

İstanbul'un Kapıları, Semt İsimlerinde Yaşıyor

İSTANBUL – Bizans ve Osmanlı döneminde İstanbul’u çevreleyen ”Marmara”, ”Haliç” ve ”kara” surlarındaki kapılar, sabah saatlerinde açılır ve akşam kapatılırdı.

Kentte yıllarca hizmet veren tarihi kapıların birçoğu günümüze kadar ayakta kalamasa da bulunduğu bölgeye verdiği isimle yaşamaya devam ediyor.

Bizans ve Osmanlı döneminde açılan Marmara surları üzerindeki kapılar şöyle:
- Yedikule’de sahil yolu üzerindeki ”Mermerkule Kapısı”,
- Çevresindeki nar ağaçlarından adını alan ”Debbağ Kapı” da denilen ”Narlı Kapı”,
- Bizanslıların ”Porta Psamatia” dedikleri ”Samatya Kapısı”,
- ”Davutpaşa Kapısı”,
- Bizans döneminde ”Blanga veya Vlanga Kapısı”, Osmanlı döneminde önce ”Yeni Langa Kapısı” denilen ”Yenikapı”,
- Piri Reis’in ”Bab-ı Kum” adını verdiği, bir iskeleye ve kumluğa açılan ve günümüzde olduğu gibi 18. yüzyılda da ”şen meyhaneler”in yer aldığı ”Kumkapı”,
- Küçük Ayasofya Kilisesi’ne gidenlerin kullandığı, Osmanlı zamanında adı ”Kadırga Limanı Kapısı” olarak değiştirilen ”Sofia Kapısı”,
- Bizanslıların ”Porta Ferrata” ve ”Porta Marina” dedikleri, Osmanlı dönemindeki adı ”Çatladısu Kapısı” olan ”Çatladıkapı”. Osmanlı zamanında kapının adı 1532 yılında yaşanan depremde burçlarından birinin çatlaması üzerine ”Çatladıkapı” olarak değiştirildi. Kapının önünde Türk cündileri cirit oynar, halk da alanın çevresini hıncahınç doldurup müsabakaları izlermiş.
- Bizans Sarayına açılan ”Bukoleon Sarayı Kapısı”,
- Topkapı Sarayı’nın ahırlarına açılan ”Ahırkapı”. Burada ahırların bulunduğu kaynaklarda yer alsa da kimi İstanbullulara göre bu kapının adı ahir (son) kelimesinden geliyor.
- ”Balıkhane Kapısı”,
- Sepetçiler Köşkü’nün yanında olduğu varsayılan ”Hasırcılar Kapısı”. Kapının sur penceresinden sarayda boğdurulanların cesetleri denize atılırmış.
- ”Ayia Maria Hodegetria Kapısı”,
- Adını Bizans döneminin Mangana Sarayı’ndan alan ve artık kapalı bulunan ”Mangana Kapısı”,
- Adını Bizans’ın azizlerinden Ayios Yeoryios’ten alan ”Aya Yorgi Kapısı”,
- Osmanlı döneminde açılan ”Demirkapı”,
- Osmanlı döneminde büyük olasılıkla değirmene açılan ”Değirmen Kapısı”,
- Topkapı Sarayı’nı korumak için yerleştirilen toplardan adını alan ”Top Kapı”.
Haberin devamı ↓reklam

Kapı, Fatih Sultan Mehmet’in yaptırdığı ”Saray-ı Cedid-i Amire” adlı saraya da ”Topkapı Sarayı” olarak adını verdi.

HALİÇ KAPILARI
Marmara’dan Haliç’in içine doğru uzanan surlar üzerinde bulunan ve çoğu günümüze ulaşamayan kapıların isimleri de şunlar:
-”Eugenios Kapısı” ya da ”Kentenarios Kapısı”,
- Osmanlı döneminde açılan ”Uğrakkapı”,
- Fatih Sultan Mehmet’in açtırdığı ve bir zamanlar kıyıdaki yalıya gidilen ”Yalı Köşkü Kapısı”,
- Sirkeci’deki ”Porta Veteris Rectoris” ya da ”Porta Bonu”,
- Türklerin ”Bahçekapısı” veya ”Cıfıt/Cühut Kapısı” da dedikleri ”Tersane Kapısı”. Bu kapı mezbahaların bulunduğu alandaydı ve her gün burada yüzlerce hayvan kesiliyordu.
- ”Yeni Cami Kapısı”,
- Mısır Çarşısı cümle kapısının tam karşısına düşen ”Balıkpazarı (Perama) Kapısı”,
- Fetih’ten önceki adı ”Porta Saint Jean de Cornibus” olan ”Zindan Kapısı”,
- Osmanlılardan önce işkence yapılan bölgede bulunan ”Odun Kapısı/Porta Droungarion Viglae”,
- ”Ayazma (Agisma) Kapısı”. Eskiden, altından kentin lağım suları Haliç’e aktığından buradaki iskele de ”Bokluk İskele” olarak adlandırıldı.
- Bizanslıların ”Porta Platea” dedikleri ”Unkapanı” veya ”Dakik Kapanı” kapısından kente giren her türlü zahirenin içerideki kapan denilen toptancı pazarına taşındığı biliniyor.
- Osmanlılar zamanında açılan ”Yeni Cami Kapısı”,
- ”Tüfenkhane Kapısı”. Evliya Çelebi, İstanbuldaki 5 baruthaneden birinin burada olduğunu yazmaktadır.
- ”Cibali Kapısı’,
- ”Porta İspigas”,
- Aziz Aya Teodosia’nın adını alan ”Aya Kapısı”,
- ”Profitu Prodorumu Kilisesi Kapısı”,
- Bizans döneminde olmayan, Kanuni Sultan Süleyman’ın açtırdığı ”Ayakapı”,
- Geride kapısı kalmasa da ”Porta Petrion”, ”Porta Sidera”, ”Pili Petriou” adlarını bırakan ”Petri Kapısı”ndan içeride eski zamanlarda Rum beyzadelerin görkemli konakları bulunuyordu.
- ”Porta Faros” ve ”Porta Fenari” diye adlandırılan ”Fener Kapısı”. Kapının iç ve dış taraflarında Rum evleri, patrikhanenin ve metropolitlerin ikametgahları vardı.
- ”Diplofaros Kapısı”,
- Bizans döneminden kalan ve ”İmparatorluk Kapısı” da denilen ”Basileos Kapısı”,
- Bizans dönemindeki adı ”Kinegion Kapısı” olan ”Küngoz Kapısı”,
- Rumca saray anlamındaki ”palatiyon” kelimesinin Türkçede ”Balat Kapusu”na dönüşmesinden oluşan ”Balat Kapısı”, Blahernai Sarayı’na açılıyordu.
- Adını II. Beyazıt’ın sadrazamlarından olan ve Yavuz Sultan Selim’in öldürttüğü Atik Mustafa Paşa’dan alan ”Atik Mustafa Paşa Kapısı”, Bizans döneminde ”Ayia Anastasia Kapısı” olarak biliniyor.
- Adını ”Ayvan Saray”dan alan ”Ayvansaray Kapısı”.

Osmanlı döneminde Bizans surlarındaki mahzenlere hayvan konduğu ve bu yüzden semte ”Hayvan Sarayı” denildiği söyleniyor. Osmanlı buradaki Bizans sarayına kemerli yüksek bina anlamında ”eyvan” denildiği için ”Eyvan Saray” adı ortaya atılıyor. Kapının Bizans dönemindeki adı ”Kliomenes Kapısı”.
- ”Dideban Kapısı”, Bizans dönemindeki ”Ksiloporta Kapısı”. Haliç surlarının en uç noktasındaki bu kapı bir ara ”Eyyub el-Ensari Kapısı” adıyla da anılıyor. Osmanlı’nın Farsçadan aldığı dideban, nöbetçi karakol, bekçi anlamına geliyor.

KARA SURLARINDAKİ KAPILAR
İstanbul’un Haliç kıyısından Marmara kıyısına doğru olan kara surlarındaki kapılar ise şöyle:
- ”Blahernai Kapısı”,
- ”Porto Regia” veya ”Regia Kapısı”,
- Adını eğriliğinden alan ”Eğri Kapı”dan Tekfur Sarayı’na giriliyor. Eğrikapı ile ilgili olarak tarihe geçen bir vaka da Topkapı Sarayı hazinelerinin en değerli objelerinden olan Kaşıkçı Elması’nın buradaki çöplükte bulunması.
- Eğrikapı ile Edirnekapı arasında ”Saray Kapısı” ve ”St. Callinique Poternası” adlı örülmüş ve gömülü kalmış iki küçük kapı bulunuyor.
- Bizanslıların ”Pempton Kapısı” dedikleri ”Sulukule Kapısı” adını mahallede sakalarla yapılan su kavgalarından aldı.
- Bizans dönemindeki adı ”Rhesium Kapısı” olan ”Mevlevihane Kapısı”, günümüzde ”Mevlana Kapı” olarak biliniyor. Kapının adı Osmanlı döneminde buradaki Mevlevi tekkesinden geliyor.
- Bizansların ”Porta tou Kalagru” olarak adlandırdıkları ”Kalagru Kapısı”,
- ”Silivri Kapısı”na Bizans döneminde ”Pege Kapısı” denirdi. Kapının Grekçe kitabesinde ”Hayat verici kaynağın tanrıca korunan bu kapısı, dindar imparator İoannis ile imparatoriçe Maria Paleologos’un ortak hükümdarlıkları döneminde 1438 (veya 1433) yılının Mayıs ayında Manuel Bryennios Leontari’nin emeği ve harcamaları ile yapılmıştır” yazılı.

Balıklı Ayazması’nın karşısında bulunması dolayısıyla Bizanslılar zamanında Silivrikapı’nın ayrı bir önemi vardı. İmparator Mihail Paleologos’un generali Alexios Stategopulos 1261 yılında bu kapıyı zorlayarak şehre girmiş ve Latin İmparatorluğu’na son vermişti. 1422′de 2. Murat İstanbul’u kuşattığı zaman çadırını bu kapının karşısında, Balıklı Ayazması sahasına kurdu. Fatih’in kuşatmasında da bu kapı karşısına 3 top yerleştirildi. Silivrikapısı, 1509 depreminde zarar görmüş ve 2. Beyazıt tarafından onarıldı.

- Bizans döneminde ”Ksilokerkos Kapısı” olarak bilinen ”Belgrad Kapısı”,
- Bizanslıların ”Porta Auera/Güzel Kapı” dedikleri ”Yaldızlı Kapı” veya ”Altın Kapı” bugün Yedikule Surları’nın içinde ve ayakta duruyor. ”Yaldızlı Kapı”, Bizans döneminde seferden dönen imparatorun şehre büyük bir törenle giriş yaptığı kapı olarak biliniyor.

İSTANBUL’UN FETHİNDEKİ İKİ ÖNEMLİ KAPI
Osmanlı padişahı 2. Mehmet’in İstanbul’un fethi sırasında ordularını konuşlandırdığı ”Topkapısı” ve ”Edirnekapısı” günümüzde de kentin önemli merkezlerini oluşturuyor.

Bizans dönemindeki adıyla ”Porta Charsius” ve ”Porta Myriandron/Mezarlık Kapısı” adlarıyla bilinen ”Edirnekapı”, şehrin yedi tepesinin en yükseğinin (86 metre) üzerinde bulunuyor.

Osmanlı zamanında Edirne yönünden gelen sultan Edirnekapı’dan içeri girer, çarşı meydanından başlayan uluyol kentin en büyük caddesi olarak Ayasofya Meydanı’na ve sarayın ”Bab-ı hümayun” denilen kapısına ulaşırdı. Bizans imparatorları gibi Osmanlı padişahları da sefere çıkarken askeri ve dini törenlerde zafer alaylarında daima bu yolu ve bu kapıyı kullanırdı.

2. Mehmet, kuşatma sırasında karargahını Bizans’taki adı ”Ayios Romanos Kapısı” olan ”Top Kapısı” önüne kurdu. En ağır top atışları da buradan yapıldı.

”Topkapı” ve ”Edirnekapı”, İstanbul’un fethinde önemli rol oynadı. Yeniçeriler, şehre bu iki kapı arasında açılan gediklerden girdi. Fetih gününün şiddetli savaşlarında Edirnekapı yakınındaki Antemiyus surunun son kule kapısından geçen yeniçeriler, iç surun üzerine çıktı. İç ve dış sur arasındaki yeri müdafaa eden Bizans askerleri geriye bakıp Türkleri görünce kaçmaya çalıştı, fakat kalabalıktan Edirnekapı’dan içeriye giremediklerinden birbirlerini çiğneyip ölü olarak yığıldılar.

Son Bizans imparatoru Konstantin de Topkapı’nın iç taraflarında yapılan çarpışmalarda öldüğü biliniyor.

Bu arada, Galata’daki Azapkapı ve Üsküdar’daki Paşakapısı da İstanbul’un kapılı semtleri olarak hala varlıklarını koruyor.

Gelen Aramalar:

KATEGORİ: Tarihi Mekan

ÖNCEKİ KONU: »
SONRAKİ KONU: «